Obiekt dostępny dla niepełnosprawnych ruchowo Dostępny dla niepełnosprawnych wzrokowo Przewijak Kawiarnia fullscreen-icon fullscreen-close-icon Dostępny dla niepełnosprawnych słuchowo eye facebook facebookflickr flickr googleplus googleplusinstagraminstagram pinterest pinterest searchsearchtwitter twitterwifi Zakaz fotografowania youtube youtube wheelchair Listgridheart kir Alert Alert Alert Calendar Calendar Calendar Obracanie
Ślady

Ślady

Powiększenie tekstu PRINT

Ślady


22 czerwca 1941 roku sytuacja w Europie i Rosji Sowieckiej zmienia się diametralnie. Już dwa tygodnie po napaści Niemiec na Rosję, 5 lipca rozpoczęły się w Londynie rozmowy polsko-sowieckie, które zaowocowały podpisaniem 30 lipca tzw. układu Sikorski–Majski. W wyniku jego ustaleń nawiązano oficjalnie stosunki dyplomatyczne między Polską a Rosją (zerwane 17 września 1939 r.) i utworzono podstawy pod formowanie armii polskiej w ZSRR, z uwolnionych żołnierzy, oficerów i obywateli ziem wschodnich II Rzeczypospolitej, wziętych uprzednio do niewoli lub wywiezionych w głąb Rosji Sowieckiej.

Dnia 28 lipca 1941 roku Czapski przeszedł pod komendę brytyjską w ZSRR, a 25 sierpnia przejęty został jako oficer przez Armię Polską w Rosji pod dowództwem gen. Władysława Andersa. Na drugi dzień – 26 sierpnia – wysłał do siostrzeńca Ludwika Łubieńskiego przebywającego w armii polskiej w Szkocji list, w którym zawiadamiał, że jest ponownie oficerem Wojska Polskiego.
W następstwie układu Sikorski–Majski, dnia 2 września o godzinie 19:00 Józef Czapski wraz z 1700 żołnierzami i oficerami opuścił obóz w Griazowcu, by następnie w dniach od 3 do 9 września 1941 roku odbyć podróż pociągiem przez Jarosław, Syzrań, Kujbyszew, Buzułuk do Tockoje, do dawnych koszar kozaków, położonych 5 km od linii kolejowej Kujbyszew–Czkałow (Orenburg). Podróż tę Czapski dokładnie opisał od początku w wiezionym ze sobą notesie o grubych, tekturowych okładkach z wydrukowanym napisem Blok-kniżka4. Notes pisany piórem i ołówkiem, zawierający zapiski prowadzone do 11 października 1941 roku, zaopatrzył refleksjami i spostrzeżeniami, które stanowiły podstawę do pierwszych rozdziałów jego przyszłej książki "Na nieludzkiej ziemi"5, wydanej w 1949 roku. Blok-kniżka zawiera także słowniczek angielsko-polski, spisy nazwisk oficerów polskich oraz krótkie informacje na ich temat, a także rysunki piórkiem i ołówkiem.

W latach 90. XX wieku w Warszawie ks. Zbigniew Peszkowski w rozmowie z siostrzeńcem Czapskiego, p. Janem Przewłockim, potwierdził, że widział Czapskiego z tym notesem w ręku jesienią 1941 roku w Tockoje6. Równolegle do Blok-kniżki Czapski prowadził inny dziennik z zapiskami w Buzułyku między 5 a 27 grudnia 1941 roku oraz między 23 stycznia a 21 marca 1942 roku w czasie licznych podróży po Rosji Sowieckiej jako oficer gen. Władysława Andersa poszukujący zaginionych (zamordowanych) oficerów polskich, odwiedzając m.in. Kujbyszew, Moskwę, Czkałow (Orenburg), Taszkent i obóz żołnierzy polskich w Jangi-Jul w Uzbekistanie.

22 marca 1942 roku był dniem wyjątkowym w wojennych dziejach diarystyki Czapskiego. To data „graniczna”7 – która niejako zapoczątkowała codzienne zapisywanie i gromadzenie dzienników w nowej rzeczywistości. Stają się one odtąd nieodłączną i regularną częścią dnia majora Czapskiego, są także pisanym osobiście świadectwem całego szlaku bojowego Polskich Sił Zbrojnych na Wschodzie (II Korpusu gen. Andersa) – przez Uzbekistan, Iran, Irak, Palestynę, Włochy do Francji. Dzięki nieustannym podróżom, wspomnieniom, nieodłącznie towarzyszącej diarystycznej retrospektywie, dzienniki tworzą odtąd spójną symbiozę przeszłości i wciąż dopisywanej rzeczywistości, zakończone 50 lat później w Maisons-Laffitte.

Pod wieczór 24 marca 1942 roku Czapski pisał w obozie Polskich Sił Zbrojnych na Wschodzie w Rosji sowieckiej:
Przeglądam moje dzienniki z niewoli. Chcę je odesłać do Ambasady [do Kujbyszewa] – będą bezpieczne. Przecie nie wracam do nich, nie zaglądam, a odsyłam z prawdziwą przykrością, jakbym coś potrzebnego do życia od siebie odrywał – chociażby urywki, cytaty. […] Wieczór prawie szczęśliwy, spędzony na wertowaniu Griazowieckich dzienników i na czytaniu listów Maryni i Ludwika8.
Permanentne prowadzenie przez Czapskiego dziennika nie obyło się bez wpływu na upodobania w tym względzie jego siostry Marii, która pisała dziennik od początku lat 20. XX wieku9. W swoim dzienniku pod datą 13 czerwca 1942 roku w Warszawie Maria Czapska zanotowała, że w dzień św. Antoniego, patrona rzeczy zagubionych, modliła się o znalezienie paczek z przedwojennymi dziennikami i listami swego brata Józefa.

Dnia 26 marca 1942 roku, jeszcze w czasie pobytu Armii Polskiej gen. Władysława Andersa w Rosji Sowieckiej, Czapski otrzymał nominację na szefa Wydziału Propagandy i Informacji II Korpusu, nadzorując wraz z zespołem działalność wydawniczą i kulturalną armii polskiej. 30 sierpnia 1942 roku opuścił ZSRR i przez Iran trafił do Bagdadu w Iraku. Jego dzienniki przybierają odtąd nową, ilustrowaną formę. Tekst zaopatrzony jest w rysunki ołówkiem, kredką, piórkiem, akwarelą, wycinki, fotografie, które przez kilkadziesiąt lat stanowić będą nieodłączny element jego dzienników.
Kontynuując przeglądanie tej strony, akceptujesz pliki cookies. Więcej na ten temat możesz dowiedzieć się w naszej Polityce prywatności
Akceptuję